Zadanie ze słowotwórstwem (ang. word formation) to stały element części „Znajomość środków językowych” na maturze. Słowotwórstwo angielskie (często określane przez językoznawstwo jako konwersja wyrazów lub word conversion) polega na tym, by z wyrazu podstawowego utworzyć odpowiednią formę (np. poprzez dodawanie przedrostków i przyrostków). W tym wpisie poznasz podstawowe zasady: słowotwórstwo w języku angielskim i dowiesz się, jak poprawnie tworzyć nowe słowa. Poznaj ten podstawowy dział nauki języka angielskiego.
⚡ Słowotwórstwo w pigułce
Szybka ściągawka: najpierw ustal, jakiej części mowy brakuje, a potem dobierz przedrostek lub przyrostek.
| Cel | Przykład |
|---|---|
| rzeczownik | happy → happiness |
| przymiotnik | care → careful |
| przeciwne znaczenie | possible → impossible |
Najważniejsza zasada: znaczenie całego zdania podpowiada, jakiej formy potrzebujesz.
⚠️ Najczęstszy błąd: wpisanie happy zamiast happiness, gdy w luce potrzebny jest rzeczownik.
Na czym polega zadanie
Typowe polecenie wygląda tak:
Complete the sentence with the correct form of the word in brackets.
She was really ______ (SATISFY) with her exam results.
Odpowiedź: satisfy → satisfied. Nauka słowotwórstwa uczy, że luka stoi po czasowniku be, więc wymagany jest przymiotnik, a nie czasownik (wyraz bazowy). Analizując zasady słowotwórstwa na maturze, najpierw musimy sprawdzić, jaka część mowy (rzeczownik, przymiotnik, przysłówek czy przyimek) powinna znaleźć się w luce. Słowotwórstwo na maturze podstawowej i maturze rozszerzonej rządzi się podobnymi regułami.
Strategia krok po kroku
- Przeczytaj całe zdanie — nie tylko fragment wokół luki. Kontekst często decyduje o znaczeniu (np. czy potrzebne jest zaprzeczenie).
- Określ część mowy potrzebną w luce — spójrz na słowa sąsiadujące: przed rzeczownikiem często stoi przymiotnik lub przedimek, po czasowniku posiłkowym be zwykle przymiotnik lub imiesłów, przed czasownikiem — przysłówek.
- Sprawdź, czy zdanie wymaga zaprzeczenia — słowa takie jak not, never, kontekst negatywny (unfortunately, sadly) mogą sugerować przedrostek przeczący.
- Dobierz właściwy przyrostek/przedrostek do słowa bazowego, sprawdzając pisownię (podwojenie spółgłosek, zmiana -y na -i przed przyrostkiem).
Słowotwórstwo rzeczowników — przyrostki (suffixes)
Rzeczowniki (nouns) w języku angielskim tworzymy najczęściej poprzez dodanie odpowiedniego przyrostka (sufiksu) na końcu wyrazu podstawowego. Zwróć uwagę na drobne zmiany w pisowni (np. odpadanie końcowego -e lub zamiana -y na -i).
| Przyrostek | Funkcja / Co oznacza? | Przykłady (słowo bazowe → rzeczownik) |
|---|---|---|
-tion / -sion | Tworzenie rzeczowników odczasownikowych (stany, czynności) | educate → education, decide → decision |
-ness | Cechy i stany (od przymiotników) | happy → happiness (zmień -y na -i), kind → kindness |
-ment | Czynności, stany, rezultaty (od czasowników) | develop → development, govern → government |
-ity / -ty | Właściwości, stany, cechy charakteru | possible → possibility, safe → safety |
-er / -or | Wykonawcy czynności, zawody, narzędzia | teach → teacher, act → actor |
-ance / -ence | Stany, zachowania, cechy | perform → performance, differ → difference |
Słowotwórstwo przymiotników — przyrostki (suffixes)
Przymiotniki (adjectives) opisują cechy ludzi, rzeczy i sytuacji. Tworzymy je poprzez dodanie przyrostka do rzeczownika lub czasownika. Oto najpopularniejsze z nich:
| Przyrostek | Co oznacza / Jaka cecha? | Przykłady (słowo bazowe → przymiotnik) |
|---|---|---|
-ful | Pełen danej cechy (piszemy przez jedno l) | care → careful, use → useful |
-less | Pozbawiony danej cechy (przeciwieństwo -ful) | care → careless, hope → hopeless |
-able / -ible | Możliwy do zrobienia, zdolny do | comfort → comfortable, access → accessible |
-ive | Wykazujący tendencję, aktywny | create → creative, act → active |
-al | Związany z czymś, odnoszący się do | nature → natural, culture → cultural |
-ous | Mający charakter czegoś, pełen | danger → dangerous, fame → famous (odpada końcowe -e) |
-y | Charakteryzujący się czymś (np. pogodą) | rain → rainy, cloud → cloudy |
Słowotwórstwo przysłówków — przyrostki (suffixes)
Przysłówki (adverbs) opisują sposób wykonywania czynności. Tworzymy je niemal zawsze od przymiotników za pomocą przyrostka -ly.
| Przyrostek | Zasada tworzenia | Przykłady (przymiotnik → przysłówek) |
|---|---|---|
-ly | Standardowe dodanie końcówki | quick → quickly, bad → badly |
-ly (z podwojeniem l) | Gdy przymiotnik kończy się na -l | careful → carefully, beautiful → beautifully |
-ily | Gdy przymiotnik kończy się na spółgłoskę + -y (zamiana -y na -i) | happy → happily, easy → easily |
Tworzenie czasowników — przyrostki i przedrostki
Czasowniki (verbs) oznaczające zmianę stanu lub wykonywanie czynności możemy tworzyć za pomocą przyrostków, a także przedrostków dodawanych na początku wyrazu.
| Przyrostek / Przedrostek | Funkcja | Przykłady (słowo bazowe → czasownik) |
|---|---|---|
-ise / -ize | Nadawanie cechy, czynienie jakimś | modern → modernise, popular → popularize |
-en | Stawanie się jakimś, rozszerzanie | wide → widen, short → shorten |
en- / em- (przedrostek) | Doprowadzenie do stanu, umożliwienie | courage → encourage, power → empower |
Przedrostki zaprzeczające (prefixes) oznaczające przeciwny sens
Zaprzeczanie znaczenia wyrazów podstawowych to jedno z najczęstszych zadań słowotwórczych na egzaminach. Wybór odpowiedniego przedrostka (prefiksów zaprzeczających) zależy w dużej mierze od pierwszej litery słowa bazowego.
| Przedrostek | Kiedy stosować? (Reguła pomocnicza) | Przykłady (słowo bazowe → zaprzeczenie) |
|---|---|---|
un- | Najbardziej uniwersalny i najczęstszy przedrostek | happy → unhappy, comfortable → uncomfortable |
in- | Częsty przy przymiotnikach pochodzenia łacińskiego | correct → incorrect, visible → invisible |
im- | Zazwyczaj przed spółgłoskami m, p oraz b | possible → impossible, patient → impatient, mature → immature |
ir- | Używany niemal wyłącznie przed literą r | regular → irregular, responsible → irresponsible |
il- | Używany niemal wyłącznie przed literą l | legal → illegal, logical → illogical |
dis- | Częsty z czasownikami i przymiotnikami | agree → disagree, honest → dishonest, appear → disappear |
Jak rozwiązywać zadania słowotwórcze? Analiza autentycznego zadania z Matury CKE
Dla maturzystów najważniejsza jest praktyka na sprawdzonych materiałach. Przeanalizujmy wspólnie autentyczne zadanie 8. z egzaminu maturalnego z języka angielskiego (poziom rozszerzony, maj 2024). Tekst nosił tytuł „MOOSE MUST STOP LICKING CARS” i dotyczył łosi w Kanadzie zlizujących sól drogową z samochodów. Zobacz krok po kroku, jak należało przekształcić podane wyrazy bazowe.
Zadanie 8.1: WIDE (szeroki)
Zdanie z luki w arkuszu: …pictures of an official road sign from a Canadian National Park were ______ (WIDE) shared on social media.
- Krok 1 (Co otacza lukę?): Luka stoi przed imiesłowem shared (udostępniane) w stronie biernej (were shared). Wyraz określający czasownik lub imiesłów (odpowiadający na pytanie: jak? / w jaki sposób?) to przysłówek.
- Krok 2 (Praca ze słowem bazowym): Słowem bazowym jest przymiotnik wide (szeroki). Aby stworzyć przysłówek (szeroko / na szeroką skalę), dodajemy przyrostek -ly.
👉 Poprawna odpowiedź CKE: widely
Zadanie 8.2: ADDICT (uzależnić / uzależniony)
Zdanie z luki w arkuszu: Moose… are a frequent sight in Canada, and their ______ (ADDICT) to salt is well-known.
- Krok 1 (Co otacza lukę?): Przed luką stoi zaimek dzierżawczy their (ich), a po niej przyimek to (do). Konstrukcja their + … jednoznacznie wskazuje, że w luce musi znaleźć się rzeczownik (ich co? -> uzależnienie).
- Krok 2 (Praca ze słowem bazowym): Słowo bazowe addict to czasownik (uzależnić) lub rzeczownik osobowy (osoba uzależniona). Aby utworzyć rzeczownik abstrakcyjny „uzależnienie”, dodajemy do rdzenia przyrostek -ion.
👉 Poprawna odpowiedź CKE: addiction
Zadanie 8.3: SURE (pewny)
Zdanie z luki w arkuszu: During the winter months, road maintenance services use salt to ______ (SURE) drivers’ safety…
- Krok 1 (Co otacza lukę?): Przed luką występuje słówko to wyrażające cel („aby / w celu”). Po nim musi nastąpić czasownik w formie podstawowej (bezokolicznik).
- Krok 2 (Praca ze słowem bazowym): Słowo bazowe sure jest przymiotnikiem (pewny). Aby utworzyć czasownik „zapewnić / upewnić się”, musimy zastosować przedrostek en- na początku wyrazu.
👉 Poprawna odpowiedź CKE: ensure
Zadanie 8.4: PREFER (woleć / preferować)
Zdanie z luki w arkuszu: But now it seems that moose have developed a ______ (PREFER) for licking cars which have been splashed with road salt.
- Krok 1 (Co otacza lukę?): Przed luką występuje przedimek nieokreślony a, a po niej przyimek for (do/na). Przedimek a sygnalizuje, że w luce musi znaleźć się rzeczownik w liczbie pojedynczej (preferencja / upodobanie).
- Krok 2 (Praca ze słowem bazowym): Słowo bazowe prefer to czasownik (woleć). Rzeczownik „preferencja / upodobanie” tworzymy za pomocą przyrostka -ence. Zwróć uwagę, że akcent przesuwa się, co nie zmienia pisowni rdzenia, ale końcówka to -ence (nie: -ance).
👉 Poprawna odpowiedź CKE: preference
Najczęstsze błędy
❌ This film was very interested.
✅ This film was very interesting.
Przymiotniki z końcówką -ed opisują uczucia osoby (I was interested), a z końcówką -ing — cechę rzeczy lub sytuacji, która wywołuje te uczucia (The film was interesting).
❌ She is very carefully person.
✅ She is a very careful person.
Przed rzeczownikiem (person) potrzebny jest przymiotnik (careful), nie przysłówek (carefully) — przysłówek opisuje czasownik lub przymiotnik, nie rzeczownik.
❌ His answer was unlogical.
✅ His answer was illogical.
Przedrostek zaprzeczający zależy od pierwszej głoski słowa bazowego — przed l używamy il-, nie un-.
Ćwiczenia
Ćwiczenie 1: Uzupełnij zdanie poprawną formą słowa podanego w nawiasie.
- It was a very ______ (SUCCESS) trip to London.
- I found the lecture rather ______ (BORE).
- Please be ______ (CARE) when crossing the road.
- Her ______ (ABLE) to speak three languages impressed everyone.
- The rules of this game are quite ______ (COMPLICATE).
Pokaż klucz odpowiedzi
- successful (przymiotnik przed rzeczownikiem)
- boring (cecha wywołująca uczucie, nie odczucie osoby)
- careful (przymiotnik po „be”)
- ability (rzeczownik po zaimku dzierżawczym „her”)
- complicated (przymiotnik po „quite”)
Ćwiczenie 2: Popraw błąd w zdaniu.
- I was really boring during the meeting.
- His attitude was very irresponsible, it was really careless of he.
- This task is unpossible to finish today.
Pokaż klucz odpowiedzi
- I was really bored during the meeting. (odczucie osoby, nie cecha)
- His attitude was very irresponsible, it was really careless of him. (błąd zaimka, nie słowotwórstwa — ale często pojawia się razem)
- This task is impossible to finish today. (przed „p” przedrostek „im-„, nie „un-„)
Najczęstsze pytania
Jak rozpoznać, jaka część mowy jest potrzebna w luce?
Spójrz na słowa sąsiadujące ze słowem podanym w nawiasie: po czasowniku be i przed rzeczownikiem zwykle stoi przymiotnik, przed czasownikiem — przysłówek, po przedimku (a/an/the) — rzeczownik lub przymiotnik + rzeczownik.
Jak wybrać właściwy przedrostek zaprzeczający?
Nie ma jednej reguły dla wszystkich słów — trzeba znać typowe połączenia (unhappy, incorrect, impossible, irregular, illegal, dishonest). Najczęstszy jest un-, ale przed p/m/b zwykle występuje im-, przed r — ir-, a przed l — il-.
Czym różni się przymiotnik z -ed od przymiotnika z -ing?
Przymiotnik z -ed opisuje, jak KTOŚ się czuje (I was bored), a przymiotnik z -ing opisuje cechę RZECZY lub sytuacji, która wywołuje to uczucie (The lecture was boring).
Czy zawsze trzeba dodać jakiś przedrostek lub przyrostek?
Nie — czasem właściwa odpowiedź to tylko zmiana formy gramatycznej słowa bazowego, np. liczba mnoga, czas przeszły albo stopień wyższy/najwyższy, bez dodawania przedrostka czy przyrostka.
Jak ćwiczyć słowotwórstwo najskuteczniej?
Ucz się słów w rodzinach wyrazów (np. success – successful) zamiast pojedynczo. Warto też poznać wyrazy złożone (ang. compound words), czyli tworzenie wyrazów złożonych z dwóch osobnych słów.
Wpis zaktualizowany: lipiec 2026.
Inne przydatne artykuły
- Imiesłów czynny i bierny angielski — kiedy -ing, a kiedy -ed
- Phrasal verbs z GET – kompletna lista z tłumaczeniami i przykładami
- Must i have to — różnice, budowa zdań i przykłady
- Tryb rozkazujący (Imperative) — budowa, zasady i przykłady
- Słowotwórstwo po angielsku — jak rozwiązywać zadania na maturze
✨ Jeśli ten artykuł był dla Ciebie pomocny:
✓ podeślij go komuś, komu też może się przydać
✓ albo udostępnij dalej — dzięki temu więcej osób może na niego trafić
Udostępnij jednym kliknięciem:👇
