Krzywa zapominania Ebbinghausa. Jak skuteczniej zapamiętywać?

Zapominanie może być irytujące, zwłaszcza gdy próbujesz nauczyć się nowej umiejętności lub przyswoić ważne informacje. Gdy nie możesz przypomnieć sobie potrzebnych informacji, może narastać stres i słabnąć Twoja pewność siebie. Może to prowadzić do poczucia straty czasu i bezsilności, a także do niewykorzystania szansy oraz kosztownych błędów.

Kiedy jednak zrozumiesz, dlaczego zapominasz, możesz podjąć działania, które pomogą Ci ograniczyć zapominanie i dłużej pamiętać to, czego się uczysz.

W tym artykule przyjrzymy się krzywej zapominania Ebbinghausa. Ten model pokazuje, jak z czasem zapominamy to, czego się uczymy. Omówimy też sposoby, które pomagają ograniczyć zapominanie i dłużej pamiętać.

📉 Krzywa zapominania w pigułce

Szybka ściągawka: Krzywa Ebbinghausa pokazuje, że zaraz po nauce pamiętamy najwięcej, a potem zapominamy: najpierw bardzo szybko, później coraz wolniej. Zapominanie można ograniczać powtórkami i przypominaniem z pamięci.

Sposób	Co robisz
Nauka rozłożona w czasie	Wracasz do materiału w sesjach oddzielonych przerwami (stałymi lub rosnącymi).
Krótsze sesje	Rozkładasz naukę na krótsze sesje.
Skojarzenia	Tworzysz skojarzenia z tym, co już znasz.
Przeuczenie	Uczysz się ponad miarę, czyli ćwiczysz także po pierwszym opanowaniu materiału.
Znaczenie	Sprawiasz, by informacje miały dla Ciebie znaczenie.
Ćwiczenie pamięci	Stawiasz pamięci wyzwania i ćwiczysz ją regularnie.

⚠️ Ograniczenie: krzywa pochodzi z badania jednej osoby uczącej się nonsensownych sylab, więc nie pokazuje tempa zapominania u każdego ucznia.

Co to jest Krzywa Zapominania?

Niemiecki psycholog Hermann Ebbinghaus chciał lepiej zrozumieć, dlaczego zapominamy różne rzeczy i jak temu zapobiec. W wyniku jego badań powstała krzywa zapominania — wykres pokazujący, jak z upływem czasu zmienia się to, jak dobrze pamiętamy wyuczony materiał (patrz rysunek 1).

Krzywa pokazuje, że zaraz po nauczeniu się nowej informacji najlepiej potrafimy ją sobie przypomnieć. Z upływem czasu stopniowo ją zapominamy, zwłaszcza jeśli jej nie powtarzamy. Krzywa zapominania jest krzywą malejącą: początkowo zapominamy bardzo szybko, a później coraz wolniej.

^{Rysunek 1 – Krzywa zapominania}

Ebbinghaus badał własną zdolność zapamiętywania. Uczył się listy nonsensownych sylab, a następnie próbował je sobie przypomnieć po różnych odstępach czasu (Ebbinghaus, 1885). To, ile zapamiętał, oceniał na podstawie oszczędności przy ponownym uczeniu się. Sprawdzał, o ile mniej pracy wymagało ponowne opanowanie materiału. Na podstawie wyników badania jednej osoby uczącej się bezsensownych sylab nie można określić tempa, w jakim poszczególni uczniowie zapominają informacje lub umiejętności. Badania Ebbinghausa i późniejsze prace innych badaczy pozwalają wskazać kilka ważnych prawidłowości dotyczących pamięci:

Wspomnienia słabną z czasem. Jeśli nauczymy się czegoś nowego, ale później nie podejmiemy próby ponownej nauki, z upływem godzin, dni i tygodni będziemy pamiętać coraz mniej.

Najwięcej informacji zapominamy wkrótce po nauce. Odzwierciedla to gwałtowny spadek na początku krzywej zapominania (patrz rysunek 1). Bez sprawdzania lub utrwalania wiedzy coraz trudniej zachować ją w pamięci. Na przykład podczas webinaru lub spotkania możesz poznać wiele nowych faktów i liczb, a kilka godzin później stwierdzić, że niewiele z nich pamiętasz.

Efekt przerw (ang. spacing effect): Już Ebbinghaus zauważył, że przy nauce rozłożonej na kilka dni potrzeba mniej powtórzeń niż przy nauce w jednej sesji. Późniejsze badania potwierdziły, że nauka rozłożona w czasie sprzyja zapamiętywaniu (Cepeda i in., 2006). Zjawisko to nazywamy efektem przerw.

Wpływ powtórek: Ebbinghaus wykazał, że regularne powtórki informacji mogą spowolnić proces zapominania. Powtórki mogą ułatwiać późniejsze przypominanie, ale ich skuteczność zależy od sposobu pracy, odstępów i materiału.

Efekt pierwszeństwa i świeżości: W badaniach nad swobodnym przypominaniem list słów uczestnicy zwykle lepiej odtwarzali elementy początkowe i końcowe niż środkowe (Murdock, 1962).

Łatwiej jest zapamiętać rzeczy, które mają znaczenie. Materiał, który rozumiesz i potrafisz powiązać z wcześniejszą wiedzą, jest zwykle łatwiejszy do zapamiętania niż materiał pozbawiony sensu (np. nonsensowne sylaby, których uczył się Ebbinghaus). Na przykład wykład na niezrozumiały lub mało interesujący Cię temat prawdopodobnie szybciej zapomnisz niż wykład o czymś, co jest dla Ciebie naprawdę zajmujące lub ekscytujące.

Sposób, w jaki coś jest prezentowane, wpływa na naukę. Ten sam zestaw informacji można zapamiętać lepiej lub gorzej w zależności od tego, jak został przekazany. Prawdopodobnie łatwiej będzie Ci zapamiętać informacje uporządkowane logicznie i przedstawione jasno. Z kolei treść chaotycznej, nabazgranej listy zakupów możesz szybko zapomnieć.

To, jak się czujesz, wpływa na to, jak dobrze pamiętasz. Sen sprzyja utrwalaniu wspomnień (Diekelmann i Born, 2010). Silny stres i zmęczenie mogą natomiast utrudniać uczenie się i przypominanie.

Ciekawostka:
Badania Ebbinghausa pochodzą z lat 80. XIX wieku, ale nadal są szeroko cytowane. W 2015 roku Murre i Dros powtórzyli jego eksperyment (na jednej osobie) i uzyskali wyniki podobne do pierwotnych (Murre i Dros, 2015).

Ebbinghaus był jednym z pierwszych badaczy pamięci stosujących metody eksperymentalne. Jego prace stały się podstawą wielu późniejszych badań nad pamięcią i zapominaniem.

Jak zapobiegać zapominaniu i wzmocnić swoją pamięć

Badania Ebbinghausa mogą skłaniać do pesymistycznej oceny ludzkiej pamięci. Jednak nie wszystkie jego odkrycia są negatywne. Wskazują też, co możemy zrobić, aby dłużej pamiętać informacje. Przyjrzymy się teraz sześciu strategiom, które mogą Ci pomóc skuteczniej zapamiętywać:

Przeczytaj również: Powtarzanie – jak zapamiętać więcej z tego, czego się uczymy

1. Stosuj „naukę rozłożoną w czasie” i regularne powtórki

Z badań nad pamięcią wynika, że powtórki wykonane w odpowiednich odstępach mogą zmniejszać tempo, w jakim zapominasz nowe informacje.

To podejście nazywamy „nauką rozłożoną w czasie” (ang. spaced learning lub distributed practice). Zobacz rysunek 2 poniżej.

Krzywa Zapominania i Powtórki

Wykres ma charakter poglądowy: pokazuje ogólny wzorzec, a nie dokładne wartości z badań. Wartości procentowe i terminy powtórek są umowne, a symulacja nie przewiduje Twoich wyników. Tempo zapominania zależy od materiału i od osoby.

Choć ilość zapamiętanych informacji gwałtownie maleje zaraz po nauce, powtórka wykonana wkrótce po niej może spowolnić ten proces.

Regularne wracanie do informacji i ich powtarzanie mogą spowalniać zapominanie. Linia przerywana na rysunku 2 pokazuje, co prawdopodobnie stałoby się bez powtórek. Po każdej sesji powtórkowej zapominanie zaczyna się od nowa. W symulacji na rysunku 2 przebiega ono wolniej niż poprzednio, ponieważ tak założono w modelu. Dlatego każda kolejna krzywa jest mniej stroma od poprzedniej.

W miarę upływu czasu przerwy między sesjami powtórkowymi mogą być coraz dłuższe. Na przykład możesz wracać do materiału w 1., 3., 7., 14. i 30. dniu po pierwszej nauce (tak ustawiono wykres powyżej). Taki plan zwykle pomaga dłużej utrzymać wiedzę, ale to tylko przykład, a nie uniwersalny harmonogram. Powracanie do informacji w odpowiednich odstępach po nauce pomoże Ci dłużej pamiętać materiał. Rozpoznasz też luki w wiedzy, na których trzeba się skupić, i fragmenty materiału wymagające ponownej nauki.

Ważne:
Terminy powtórek i odstępy między nimi zależą od wielu czynników: rodzaju materiału, liczby szczegółów, które musisz znać, oraz tego, jak długo chcesz pamiętać materiał. Jeśli inne informacje zakłócają naukę lub Cię rozpraszają, zachowanie wiedzy w pamięci prawdopodobnie będzie wymagało więcej pracy.

2. Rozkładaj naukę na krótsze sesje

Skorzystaj z efektu przerw: podziel naukę na krótsze sesje rozłożone w czasie. Powroty do materiału podczas sesji oddzielonych przerwami zwykle ułatwiają późniejsze przypominanie. Samo skrócenie sesji nie gwarantuje jednak lepszego zrozumienia.

3. Tworzenie skojarzeń

Ebbinghaus odkrył, że nonsensowne informacje są trudniejsze do zapamiętania. Dlatego łącz nowe informacje z tym, co już wiesz. Twórz sensowne, trafne skojarzenia, które pomagają przypomnieć sobie konkretną informację.

4. Ucz się ponad miarę tzw. przeuczenie

Inną strategią jest „przeuczenie”, czyli dalsze ćwiczenie po osiągnięciu ustalonego kryterium opanowania materiału. W badaniach Rohrera i współpracowników studenci uczyli się faktów geograficznych lub definicji. Przewaga wynikająca z dodatkowych ćwiczeń była duża po tygodniu, ale wyraźnie malała w późniejszych testach (Rohrer i in., 2005). Dlatego ważniejsze od powtarzania bez końca są powtórki w odstępach.

Pewne strategie pamięciowe, takie jak mnemotechniki, mogą zwiększyć szanse na zachowanie nawet trudnych informacji.

5. Spraw, by informacje miały znaczenie

Postaraj się, by materiał, którego musisz się nauczyć, był jasny i istotny, a nauka miała wyraźny cel. Znajdź też ważny dla Ciebie powód, by zachować ten materiał w pamięci. Gdy wiesz, po co się czegoś uczysz, łatwiej Ci skupić uwagę na tym materiale.

Ogranicz też rozpraszacze i zbędne informacje podczas nauki. Pomaga to zmniejszyć obciążenie poznawcze.

6. Stawiaj wyzwania swojej pamięci i ćwicz ją regularnie

Jeśli w trakcie przeglądania informacji odkryjesz luki w pamięci, nie rozpaczaj. Wskazują one, co wymaga dalszej pracy. Spróbuj odpowiedzieć bez zaglądania do materiału, sprawdź odpowiedź i uzupełnij braki.

Jeśli przekazujesz wiedzę lub informacje słuchaczom lub prowadzisz szkolenie, uczyń je jak najbardziej interaktywnym. Zadawanie pytań działa najlepiej, gdy słuchacze naprawdę próbują na nie odpowiedzieć.

W sześciotygodniowym badaniu z udziałem dorosłych wyniki w ćwiczonych zadaniach komputerowych się poprawiły. Nie przełożyło się to jednak na przewagę w testach zdolności poznawczych, których nie ćwiczono (Owen i in., 2010). Lepiej więc ćwiczyć pamięć, przypominając sobie materiał, którego się uczysz.

Utrwal swoją wiedzę za pomocą fiszek

Aby skutecznie zapamiętać informacje przedstawione w tym artykule, warto ćwiczyć aktywne przypominanie za pomocą fiszek. Regularna praca z nimi wzmacnia zapamiętywanie, pozwala systematycznie utrwalać wiedzę i śledzić postępy.

Przygotowałem zestaw fiszek opartych na kluczowych zagadnieniach omówionych w artykule. Praca z nimi pomoże Ci lepiej zrozumieć krzywą zapominania i techniki skutecznego uczenia się oraz zapamiętać informacje na ich temat.

Pamiętaj, że systematyczne powtórki i samodzielne sprawdzanie wiedzy są kluczowe dla trwałego zapamiętywania informacji. Wykorzystaj przygotowane fiszki, aby wzmocnić pamięć i zwiększyć skuteczność nauki.

Podsumowanie

Krzywa zapominania, zwana też krzywą Ebbinghausa, pokazuje, jak z czasem zapominamy wyuczone informacje, chyba że podejmiemy działania, aby zachować je w pamięci.

Najwięcej informacji zapominamy wkrótce po nauce, dlatego warto stosunkowo szybko wrócić do materiału.

Aktywne przypominanie (active recall) sprzyja późniejszemu zapamiętywaniu (Roediger i Karpicke, 2006).

Nauka rozłożona w czasie polega na wracaniu do materiału podczas sesji oddzielonych przerwami. Odstępy mogą być stałe lub rosnące. Dobieraj je do tego, jak dobrze przypominasz sobie materiał, i do terminu, w którym wiedza będzie Ci potrzebna.

Stosowanie tych zasad pomoże Ci dłużej pamiętać materiał i skuteczniej go sobie przypominać. Inne strategie poprawiania pamięci to „przeuczenie”, nadawanie znaczenia temu, czego chcesz się nauczyć, oraz regularne ćwiczenie pamięci.

Źródła i badania przywołane w artykule (8)

Cepeda, N. J., Pashler, H., Vul, E., Wixted, J. T., Rohrer, D. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis. Psychological Bulletin, 132(3), 354–380.
Diekelmann, S., Born, J. (2010). The memory function of sleep. Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 114–126.
Ebbinghaus, H. (1885). Über das Gedächtnis: Untersuchungen zur experimentellen Psychologie. Leipzig: Duncker & Humblot.
Murdock, B. B. (1962). The serial position effect of free recall. Journal of Experimental Psychology, 64(5), 482–488.
Murre, J. M. J., Dros, J. (2015). Replication and analysis of Ebbinghaus’ forgetting curve. PLOS ONE, 10(7), e0120644.
Owen, A. M., Hampshire, A., Grahn, J. A. i in. (2010). Putting brain training to the test. Nature, 465(7299), 775–778.
Roediger, H. L., Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255.
Rohrer, D., Taylor, K., Pashler, H., Wixted, J. T., Cepeda, N. J. (2005). The effect of overlearning on long-term retention. Applied Cognitive Psychology, 19(3), 361–374.