Strona bierna i mowa zależna to dwa zagadnienia, przy których maturzyści najczęściej gubią punkty w transformacjach – nie dlatego, że nie znają zasad, ale dlatego, że mieszają zakres podstawy z rozszerzeniem. W tym przewodniku pokażę Ci dokładnie, co obowiązuje na poziomie podstawowym, a co możesz spokojnie odłożyć na bok.
Zanim przejdziesz dalej, sprawdź też mój artykuł o wszystkich 9 czasach wymaganych na egzaminie: Jakie czasy na maturze z angielskiego podstawa? Moja lista. Wiedza o czasach aktywnych jest fundamentem – bez niej strona bierna nie ma sensu.
Strona bierna na poziomie podstawowym – co dokładnie obowiązuje?
Zacznę od dobrej wiadomości: zakres strony biernej na poziomie podstawowym jest precyzyjnie określony przez Centralną Komisję Egzaminacyjną (CKE) i wcale nie jest taki rozległy, jak może się wydawać.
Na poziomie podstawowym wymagane są następujące formy strony biernej (passive voice):
- Present Simple Passive (czas teraźniejszy prosty): The book is read by many students (Książka jest czytana przez wielu uczniów).
Budowa: podmiot + is/are + III forma czasownika (Past Participle / z końcówką -ed) - Past Simple Passive (czas przeszły prosty): The letter was sent yesterday (List został wysłany wczoraj).
Budowa: podmiot + was/were + III forma czasownika (Past Participle / z końcówką -ed) - Present Perfect Passive (czas Present Perfect): The homework has been done (Praca domowa została odrobiona).
Budowa: podmiot + has/have been + III forma czasownika (Past Participle / z końcówką -ed) - Future Simple Passive (czas przyszły prosty): The report will be prepared tomorrow (Raport zostanie przygotowany jutro).
Budowa: podmiot + will be + III forma czasownika (Past Participle / z końcówką -ed) - Passive z czasownikiem modalnym (strona bierna z modalnymi): The task must be finished today (Zadanie musi zostać ukończone dzisiaj).
Budowa: podmiot + czasownik modalny + be + III forma czasownika (Past Participle / z końcówką -ed)
Czego NIE ma na poziomie podstawowym
Tutaj właśnie kryje się najczęstsza pułapka egzaminacyjna. Na poziomie podstawowym nie obowiązuje Past Perfect Passive (strona bierna w czasie zaprzeszłym Past Perfect) – formy takie jak had been done są zarezerwowane wyłącznie dla rozszerzenia. Podobnie poza zakresem podstawy są: Present Continuous Passive (is being watched), Personal/Impersonal Passive (He is believed to have done) czy konstrukcja z przymusem (I was made to do).
Gdy w transformacji maturalnej pojawia się zdanie wymagające Past Perfect Passive – nie daj się złapać. Na podstawie takiego polecenia po prostu nie będzie.
Jak zamieniać zdania ze strony czynnej na bierną
Zamiana zdania ze strony czynnej na bierną polega na trzech krokach: dopełnienie staje się podmiotem, orzeczenie przyjmuje odpowiednią formę be + III forma czasownika, a dawny podmiot albo znika, albo pojawia się po przyimku by.
Przykłady na każdą formę:
| Strona czynna (active) | Strona bierna (passive) |
| They clean the office every day. | The office is cleaned every day. |
| She wrote the email. | The email was written by her. |
| He has finished the project. | The project has been finished. |
| They will announce the results. | The results will be announced. |
| You must submit the form. | The form must be submitted. |
Zwróć uwagę: zaimek osobowy po by przyjmuje formę dopełnienia (np. she staje się her, he staje się him, they staje się them). To drobiazg, który kosztuje punkt w transformacji, jeśli go pominiesz.
Mowa zależna na maturze podstawowej – zasady i przykłady
Mowa zależna (reported speech) to obszar, w którym maturzyści popełniają dwa typy błędów: albo nie wiedzą, jak cofnąć czasy, albo zakładają, że trudniejsze formy – np. relacjonowanie z gerundium – należą wyłącznie do rozszerzenia. Zaraz obalę ten drugi mit.
Cofanie czasów – tabela wyłącznie dla poziomu podstawowego
Gdy relacjonujesz czyjąś wypowiedź, czasy cofają się o jeden szczebel wstecz. Poniżej zestawiam cofnięcia ograniczone do 9 czasów obowiązujących na podstawie:
| Czas w mowie niezależnej | Czas w mowie zależnej |
| Present Simple („I work here.”) | Past Simple (She said she worked there.) |
| Present Continuous („I am working.”) | Past Continuous (She said she was working.) |
| Present Perfect („I have finished.”) | Past Perfect (She said she had finished.) |
| Present Perfect Continuous („I have been waiting.”) | Past Perfect Continuous (She said she had been waiting.) |
| Past Simple („I called him.”) | Past Perfect (She said she had called him.) |
| Past Continuous („I was reading.”) | Past Perfect Continuous (She said she had been reading.) |
| Future Simple („I will help.”) | Conditional (She said she would help.) |
| Past Perfect („I had left.”) | Past Perfect – bez zmian (She said she had left.) |
Dwie ważne obserwacje. Po pierwsze, Past Simple w mowie niezależnej zamienia się w Past Perfect – to jeden z najczęstszych błędów w transformacjach. Po drugie, Past Perfect już nie cofa się dalej – zostaje Past Perfect.
Zmiana określeń czasu i miejsca
W mowie zależnej przesunięciu ulegają również określenia czasu i przestrzeni. To niezwykle ważny detal, który CKE regularnie sprawdza w zadaniach transformacyjnych.
Oto najważniejsze zmiany, które musisz zapamiętać:
- here (tutaj) zamienia się w there (tam)
- now (teraz) zamienia się w then (wtedy)
- today (dzisiaj) zamienia się w that day (tego dnia)
- yesterday (wczoraj) zamienia się w the day before / the previous day (dzień wcześniej)
- tomorrow (jutro) zamienia się w the following day / the next day (następnego dnia)
Relacjonowanie pytań
W pytaniach zależnych (indirect questions) szyk zdania zmienia się na oznajmujący – nie ma inwersji, nie ma znaku zapytania na końcu.
Pytanie ogólne (tzw. yes/no question): „Are you coming?” → He asked if/whether I was coming. (Zapytał, czy przyjdę.)
Wskazówka: Jeśli wahasz się między if a whether, bezpieczniej jest wpisać if. Jest krótsze, przez co trudniej zrobić w nim błąd ortograficzny, a CKE w pełni akceptuje tę formę.
Pytanie szczegółowe (tzw. wh-question): „Where do you live?” → She asked where I lived. (Zapytała, gdzie mieszkam.)
Relacjonowanie rozkazów i próśb
Rozkazy i prośby to najprostsza część mowy zależnej, ponieważ nie występuje w nich cofanie czasów. Relacjonuje się je za pomocą bezokolicznika z to (w twierdzeniach) lub not to (w przeczeniach).
- „Come here!” → He told me to come there. (Powiedział mi, żebym tam przyszedł.)
- „Don’t open the window!” → She told me not to open the window. (Powiedziała mi, żebym nie otwierał okna.)
- „Please help me.” → He asked me to help him. (Poprosił mnie, żebym mu pomógł.)
Gerundium w mowie zależnej – uwaga na mit „tylko rozszerzenie”!
To jest jeden z najważniejszych punktów tego artykułu. Wielu uczniów (i niestety niektóre podręczniki) twierdzi, że relacjonowanie z gerundium (czasownikiem w formie -ing) należy wyłącznie do poziomu rozszerzonego. To błąd.
Informator CKE wprost wskazuje, że na poziomie podstawowym obowiązuje m.in. konstrukcja: The security guard accused me of shoplifting (Ochroniarz oskarżył mnie o kradzież w sklepie). Czasownik accuse of wymaga gerundium i jest to wymaganie poziomu podstawowego.
Które reporting verbs (czasowniki relacjonujące) z gerundium możesz spotkać na podstawie? Informator CKE wprost wymienia accuse of jako przykład obowiązujący na tym poziomie. Inne czasowniki wymagające gerundium – takie jak admit (przyznać się), apologise for (przeprosić za) czy thank for (podziękować za) – są gramatycznie poprawne i spotykane w podręcznikach, jednak Informator nie gwarantuje ich obecności w arkuszu podstawowym. Skup się na accuse of jako pewniaku egzaminacyjnym.
Na rozszerzeniu dochodzą bardziej złożone formy, takie jak denied having heard czy objected to having the meeting interrupted – ale tych na podstawie nie spotkasz.
Transformacje zdań z angielskiego (Key Word Transformations)
Zadania polegające na transformacjach zdań to jeden z najpopularniejszych typów zadań zamkniętych i otwartych w sekcji „Znajomość środków językowych” (Use of English) na maturze podstawowej. Schemat jest zawsze ten sam: dostajesz zdanie wyjściowe, słowo kluczowe (key word) i puste miejsce na przekształcone zdanie, które ma przekazać tę samą treść.
Przy transformacjach ze stroną bierną i mową zależną obowiązują dwa żelazne zakazy: nie wolno zmieniać formy podanego słowa kluczowego i nie wolno wpisywać dwóch odpowiedzi w jedno pole (nawet jeśli jedna jest poprawna, za taką odpowiedź egzaminator przyzna 0 punktów).
Przykłady transformacji:
Someone stole my bike. → My bike ________ (steal) by someone. Odpowiedź: was stolen (Zdanie wyjściowe jest w czasie Past Simple, dlatego strona bierna wymaga formy was).
„You stole the money,” said the store manager to Tom. → The store manager accused Tom of ________ (steal) the money. Odpowiedź: stealing (To klasyczny pewniak z Informatora CKE – konstrukcja „accuse someone of + czasownik z końcówką -ing”).
„Will you help me?” she asked. → She asked if I ________ (help) her. Odpowiedź: would help (Klasyczna mowa zależna z cofnięciem czasu: czasownik modalny „will” cofa się do formy „would”).
WAŻNE! Oczami Egzaminatora CKE
- W zadaniach otwartych sprawdzających znajomość środków językowych wymagana jest pełna poprawność gramatyczna i ortograficzna. Oznacza to, że częściowo poprawna odpowiedź – np. poprawna forma strony biernej, ale z błędem w pisowni czasownika – daje 0 punktów. Nie ma punktów „za połowę”.
- Sprawdzaj trzecie formy (Past Participle) nieregularnych czasowników (np. write – written, break – broken, choose – chosen). Literówka w czasowniku kosztuje Cię cały punkt.
- Dobra wiadomość: na poziomie podstawowym błędy interpunkcyjne (np. brak przecinka) nie wpływają na Twoją ocenę z poprawności! Egzaminator ocenia interpunkcję dopiero na poziomie rozszerzonym.
Szybka powtórka
- Strona bierna na podstawie: Present Simple, Past Simple, Present Perfect, Future Simple oraz formy modalne. Bez Past Perfect Passive.
- Budowa strony biernej: podmiot + odpowiednia forma be + III forma czasownika (Past Participle).
- Zaimki po „by”: przyjmują formę dopełnienia (he → him, she → her, they → them).
- Mowa zależna: czasy cofają się o jeden szczebel; Past Perfect nie cofa się dalej.
- Pytania zależne: mają szyk oznajmujący – bez inwersji, bez znaku zapytania na końcu. Najlepiej stosować słówko if.
- Rozkazy i prośby w mowie zależnej: relacjonuj przez bezokolicznik z to lub not to.
- Gerundium: konstrukcja z accused of + -ing obowiązuje na poziomie podstawowym – to nie jest tylko rozszerzenie!
- Transformacje: zero zmian formy słowa kluczowego, zero podwójnych odpowiedzi.
- Ocena: wymagana pełna poprawność ortograficzna (błąd literowy = 0 punktów), ale za to błędy interpunkcyjne są na podstawie ignorowane.
FAQ
Czy Past Perfect Passive pojawia się na egzaminie podstawowym? Nie. Past Perfect Passive (had been done) jest wyłącznie zagadnieniem poziomu rozszerzonego. Na podstawie nie musisz ani jej tworzyć, ani rozpoznawać jej w transformacjach jako wymaganej formy docelowej.
Jak zapamiętać trzecią formę nieregularnych czasowników? Nie ma skrótu – trzeba je znać na pamięć. Najlepiej uczyć się ich w trójkach: forma podstawowa, Past Simple, Past Participle. Szczególnie warto zapamiętać te najczęściej mylone: write – wrote – written (pisać), choose – chose – chosen (wybierać), break – broke – broken (łamać), speak – spoke – spoken (mówić).
Czy w mowie zależnej zawsze muszę cofać czasy? Nie zawsze. Jeśli relacjonujesz wypowiedź, która jest nadal aktualna lub opisuje fakt ogólny, cofnięcie czasu nie jest obowiązkowe. Jednak na egzaminie maturalnym w zadaniach transformacji bezpieczniej zawsze cofnąć czasy zgodnie z tabelą – to jest forma, której oczekuje CKE.
Czy accuse of z gerundium może pojawić się w transformacji na maturze podstawowej? Tak i właśnie dlatego o nim piszę. Informator CKE wprost wymienia tę konstrukcję jako obowiązującą na poziomie podstawowym. Typowe polecenie wygląda tak: „Ochroniarz powiedział, że ukradłem słuchawki.” → transformacja ze słowem accused wymaga formy of stealing.
Jak relacjonować prośbę negatywną w mowie zależnej? Przez not to + bezokolicznik: „Don’t be late,” he said → He told me not to be late. (Powiedział mi, żebym się nie spóźnił.) Forma not to jest wymagana na poziomie podstawowym i pojawia się w transformacjach.
Czy kolejność elementów zdania biernego jest ważna dla egzaminatora? Tak. Egzaminator sprawdza pełną poprawność gramatyczną i ortograficzną. Zamiana kolejności, pominięcie be lub błędna forma czasownika głównego (np. was write zamiast was written) to błędy gramatyczne, które dają 0 punktów w zadaniu otwartym.
Czy zmiana zaimka po by jest wymagana? Tak. Jeśli w zdaniu czynnym podmiotem jest she, po by musisz napisać her – nie she. Jest to element poprawności gramatycznej, który egzaminatorzy sprawdzają w transformacjach.
Zadanie dla Ciebie
Napisz w komentarzu jedno zdanie w stronie biernej w czasie Present Perfect, opisując coś, co właśnie zostało zrobione w Twoim pokoju albo domu – np. The dishes have been washed (Naczynia zostały umyte).
Jeśli chcesz być na bieżąco z kolejnymi przewodnikami – zapisz się do mojego newslettera. Dostajesz gotowe zestawy zasad, tabelki i przykłady, bez zasypywania Cię zbędną teorią.
