Powtarzanie – jak zapamiętać więcej z tego, czego się uczymy

Uczysz się, właściwie przetwarzasz materiał i aktywnie nad nim pracujesz. Masz zatem nadzieję, że czas i wysiłek włożony w naukę przyniosą oczekiwane wyniki. Kiedy jednak trzeba przywołać wiedzę z pamięci, okazuje się to trudne. Zauważasz wtedy spore braki. Dlaczego tak się dzieje?

Jedną z możliwych przyczyn jest niewłaściwy sposób powtarzania treści albo brak powtórek.

Jak powtarzać, żeby zapamiętywać więcej z tego, czego się uczysz?

Badania wskazują, że rozłożenie powtórek materiału słownego w czasie zwykle poprawia jego późniejsze odtwarzanie (Cepeda i in., 2006). Jednorazowy kontakt z obszernym i złożonym materiałem zwykle nie wystarcza. Dlatego warto zaplanować powtórki. Skuteczne powtarzanie powinno też polegać na aktywnym opracowywaniu wcześniej przyswojonej wiedzy, a nie na biernym czytaniu materiału jeszcze raz. Powtarzanie informacji powinno być świadome i zaplanowane. Warto przy tym korzystać z wiedzy o działaniu ludzkiej pamięci.

🔁 Powtarzanie w pigułce

Szybka ściągawka: Skuteczne powtarzanie jest zaplanowane i aktywne. Rozłożenie powtórek materiału słownego w czasie zwykle poprawia późniejsze odtwarzanie (Cepeda i in., 2006).

Rodzaj	Na czym polega
Skomasowane	Wielokrotne wracanie do tego samego materiału bez przerw lub z bardzo krótkimi odstępami. Zwykle mniej skuteczne i męczące.
Rozłożone w czasie	Powtarzanie w zaplanowanych odstępach (godziny, dni), a nie krótki odpoczynek w trakcie sesji.
Podtrzymujące	Utrzymywanie informacji w świadomości przez jej powtarzanie, bez opracowywania znaczenia — typowe „wkuwanie”.
Opracowujące	Wyjaśnianie pojęć własnymi słowami, opowiadanie komuś i sprawdzanie wyjaśnienia w wiarygodnym źródle.

⚠️ Częsty błąd: ciche ponowne czytanie rozdziału lub notatek bez zastanawiania się nad znaczeniem.
Zamiast: ~~„czytam notatki jeszcze raz”~~ → Zrób: wyjaśnij pojęcia własnymi słowami i sprawdź wyjaśnienie w źródle.

Najważniejsze korzyści płynące ze świadomego powtarzania informacji

Większa skuteczność i wydajność procesu uczenia się.
Poprawa trwałości zapamiętywanych treści.
Łatwość wydobywania z pamięci konkretnych informacji.
Potencjalna oszczędność czasu.
Mniejszy stres na egzaminach, sprawdzianach, kolokwiach.
Łatwiejsze przyswajanie definicji, obcych słówek i zasad gramatycznych, opanowywanie nowych umiejętności, zapamiętywanie obszernych tekstów oraz nauka przedmiotów ścisłych itd.

Zanim przejdziesz dalej, poznaj cztery rodzaje powtarzania. Dlaczego? Może się okazać, że metody, które uważasz za oczywiste i intuicyjne, wcale nie są skuteczne. Warto rozpoznać nieskuteczne metody i w razie potrzeby je zmodyfikować. Powtarzanie można opisać według dwóch kryteriów: rozplanowania w czasie (skomasowane lub rozłożone) oraz sposobu przetwarzania informacji (podtrzymujące lub opracowujące). Te cechy można łączyć (Cepeda i in., 2006; Craik i Watkins, 1973).

4 Rodzaje powtarzania

1. Powtarzanie skomasowane

Powtarzanie skomasowane polega na wielokrotnym wracaniu do tego samego materiału bez przerw lub z bardzo krótkimi odstępami. W powtarzaniu rozłożonym kolejne kontakty z materiałem dzielą dłuższe odstępy. Czy zdarza Ci się powtarzać materiał bez przerw lub z bardzo krótkimi odstępami? Jeśli chcesz zapamiętać materiał na dłużej, powtarzanie skomasowane jest zwykle mniej skuteczne niż powtarzanie rozłożone w czasie. Często jest też męczące.

Co się dzieje, gdy powtarzasz nie robiąc przerw?

Długie powtarzanie bez przerw może powodować zmęczenie, znużenie i zniechęcenie oraz utrudniać utrzymanie uwagi.

Dla trwałego zapamiętywania zwykle lepsze jest powtarzanie rozłożone w czasie.

2. Powtarzanie rozłożone w czasie

To sposób oparty na wynikach badań z psychologii poznawczej (Cepeda i in., 2006). Polega na powtarzaniu materiału w zaplanowanych odstępach. Chodzi tu o odstępy między kolejnymi powtórkami (godziny, dni), a nie o krótki odpoczynek w trakcie sesji. O planowaniu powtórek piszę szerzej w artykule o powtórkach interwałowych.

Dlatego przed nauką określ dokładnie, kiedy będziesz powtarzać materiał i jak długo będą trwały powtórki.

Korzyści z powtarzania rozłożonego w czasie

Ślad pamięciowy bywa trwalszy, a nowe informacje mają czas się utrwalić.
Taki rodzaj powtarzania bywa mniej nużący.
Przerwa daje czas na odpoczynek i pozwala wrócić do materiału z większą energią.
Dzięki przerwom możesz zachować lepszą koncentrację oraz więcej sił i ochoty do dalszej pracy.

Kolejnym rodzajem powtarzania jest:

3. Powtarzanie podtrzymujące

Powtarzanie podtrzymujące polega na utrzymywaniu informacji w bieżącej świadomości przez jej powtarzanie, bez dodatkowego opracowywania jej znaczenia. Przykładem jest powtarzanie numeru do chwili jego zapisania. Podobnie bywa, gdy po cichu ponownie czytasz rozdział książki czy przeglądasz notatki, nie zastanawiając się nad ich znaczeniem.

Nawet jeżeli uda Ci się nie odpływać myślami i skupić na tym, co ponownie czytasz, brakuje tu elementu decydującego o skuteczności. Powtarzając informacje w ten sposób, angażujesz głównie uwagę i spostrzeganie, ale tylko w niewielkim stopniu analizujesz ich znaczenie (por. Craik i Lockhart, 1972). Samo mechaniczne powtarzanie nie daje pewności trwałego zapamiętania ani rozumienia.

Jest to typowe „wkuwanie” – często męczące i mało skuteczne w dłuższej perspektywie. Po takiej nauce trudno Ci ocenić, co już wiesz i czy pamiętasz to, co trzeba. Twoja wiedza jest sprawdzana dopiero podczas odpowiedzi, sprawdzianu czy egzaminu.

Jaka jest alternatywa? Psychologia poznawcza podpowiada, że lepiej zastosować:

4. Powtarzanie opracowujące

Wyjaśniaj pojęcia własnymi słowami i wskazuj ich najważniejsze cechy.

Staraj się tworzyć własne definicje pojęć, które poznajesz. Wskaż najważniejsze cechy danego zjawiska czy przedmiotu. Przypomnij sobie najważniejsze informacje, pomijając te mniej istotne. Spróbuj wyjaśnić to samo własnymi słowami.

Opowiedz lub powtórz komuś to, co już wiesz.

Dzięki temu zorientujesz się, co już wiesz, a czego jeszcze nie. Kiedy dyskutujesz na dany temat, musisz wydobywać z pamięci informacje, aby podważać lub potwierdzać opinię rozmówcy. Możesz spróbować nauczyć kogoś tego, co już wiesz. Wyjaśnianie komuś zagadnienia pomaga zauważyć luki w rozumieniu. Następnie sprawdź poprawność wyjaśnienia w wiarygodnym źródle.

Sprawdź zestaw e-booków i map myśli „Efektywna nauka”.

Analizuj znaczenie nowych informacji.

Jest to związane z semantycznym poziomem przetwarzania informacji – szczegółowe opracowanie tego zagadnienia znajdziesz w artykule Przejdź na głęboki poziom przetwarzania

Wiąż nowe informacje ze zdobytą wcześniej wiedzą.

Pamięć działa dzięki skojarzeniom. Oznacza to, że do wiedzy, którą już masz, dołączasz nowe informacje. Kiedy na początku nauki przypomnisz sobie, co już wiesz na dany temat, łatwiej będzie Ci powiązać z tym nowe informacje.

Powtarzanie opracowujące zwykle jest skuteczniejsze, ponieważ wymaga większej aktywności poznawczej i głębszego przetwarzania znaczenia. Dobrze przygotowuje też do końcowego sprawdzenia wiedzy, np. na egzaminie, klasówce czy podczas odpowiedzi na zajęciach.

Znasz już cztery rodzaje powtarzania. Czas zastanowić się, jak wykorzystać tę wiedzę w praktyce.

Jak efektywnie powtarzać?

Testuj, sprawdzaj i jeszcze raz testuj.

Z badań (m.in. Roediger i Karpicke, 2006; Kang, McDermott i Roediger, 2007) wynika, że sprawdzanie swojej wiedzy sprzyja późniejszemu zapamiętaniu — to tzw. efekt testowania. Próby odtwarzania informacji z pamięci mogą poprawiać ich późniejsze przypominanie. Po odpowiedzi sprawdź jej poprawność i uzupełnij braki. Więcej o tej metodzie znajdziesz w artykule o active recall.

Wiedzę możesz sprawdzać poprzez proste testy, takie jak np.:

Ogólne pytania, na które można odpowiedzieć krótkim zdaniem.
Zapisanie na kartce kluczowego słowa i wypisanie w ciągu 5 minut wszystkiego, co wiesz na dany temat.
Nagranie na telefonie słów po polsku i ich odpowiedników w języku, którego się uczysz. Po każdym polskim słowie zostaw pauzę na przypomnienie sobie odpowiednika w drugim języku. Dopiero potem odtwórz tłumaczenie i sprawdź odpowiedź.
Szybkie tworzenie semantycznych map myśli: najpierw narysuj mapę z pamięci, a potem porównaj ją z materiałem.

Jeżeli podczas dłuższej sesji tracisz koncentrację, podziel ją na krótsze części oddzielone przerwami. Podział na 2 × 30 minut to przykład organizacji pracy, a nie ustalona norma.

Jak optymalnie zaplanować powtarzanie?

Nie istnieje tutaj uniwersalna reguła. Optymalna długość przerw zależy od wielu czynników: celu i etapu nauki, rodzaju i objętości materiału, jego trudności oraz tego, na ile jest nowy. Ważne są także Twoje przyzwyczajenia, samopoczucie i umiejętność koncentracji.

Długość przerw warto dopasować do celu nauki. Potrzebujesz wiedzy „na już”? Powtarzaj w krótszych odstępach. Chcesz zachować wiedzę na dłużej, bo będziesz z niej korzystać np. w pracy? Im więcej czasu zostało do sprawdzianu, tym dłuższe odstępy między sesjami mogą być korzystne. Zbyt długa przerwa może jednak pogorszyć wynik (Cepeda i in., 2008).

Ogólne zasady robienia powtórek:

Na początku lepiej robić krótkie przerwy — po zbyt długiej przerwie możesz pamiętać znacznie mniej.
W miarę utrwalania materiału przerwy mogą być coraz dłuższe.
O tym, jak długo mają trwać przerwy, decydujesz Ty.

Psycholog William James zwracał uwagę (1899), że wkuwanie tuż przed sprawdzianem pozwala utworzyć niewiele powiązań z innymi informacjami. Kiedy wracasz do materiału w różne dni i w różnych kontekstach, znacznie lepiej łączysz go z posiadaną wiedzą. Powtarzasz go, przywołujesz z pamięci i wiążesz z innymi treściami.

Powtarzanie zależne od długości treści

Krótki materiał możesz powtarzać w całości podczas jednej sesji. Trudny i obszerny materiał często lepiej podzielić na części. Uczysz się wtedy w wielu blokach oddzielonych krótkimi przerwami. Każdą część opanowujesz oddzielnie, ale wszystkie powinny tworzyć spójną całość.

Badania nad powtarzaniem

Badania wskazują, że rozłożenie powtórek materiału słownego w czasie zwykle poprawia jego późniejsze odtwarzanie (Cepeda i in., 2006). Bez powtarzania dostęp do wiedzy i umiejętności może z czasem słabnąć.

Hermann Ebbinghaus był jednym z pierwszych psychologów zajmujących się zapamiętywaniem i przypominaniem informacji.

Ebbinghaus przeprowadzał eksperymenty na sobie. Uczył się na pamięć list bezsensownych zbitek liter (np. CAG, GIF, WAW — samogłoska między dwiema spółgłoskami). Następnie uczył się ich ponownie po różnych przerwach: od około 20 minut do 31 dni. Oceniał, o ile mniej pracy wymagało ponowne opanowanie listy. Okazało się, że najwięcej zapominamy wkrótce po zakończeniu nauki, a z czasem zapominamy coraz wolniej. Wyniki te pochodzą z badań Ebbinghausa na sobie i dotyczą takiego właśnie materiału. Nie należy ich traktować jako dokładnego harmonogramu zapominania u każdego ucznia.

Proces ten ukazuje tak zwana krzywa zapominania (opisuję ją szerzej w artykule Krzywa zapominania Ebbinghausa), którą widzisz poniżej.

Krzywa pokazuje zmianę wyniku w czasie, a o samym zapominaniu pozwala wnioskować tylko pośrednio. Tempo zapominania zależy m.in. od materiału, sposobu uczenia się i późniejszego korzystania z wiedzy. Wydaje się to sprzeczne z intuicją. Bo jak to możliwe, że najwięcej zapominasz zaraz po nauce, kiedy masz wszystko „na świeżo” w głowie?

Jedno z wyjaśnień zakłada, że pamięć jest dynamicznym procesem interpretowania informacji. Przyjmuje informacje, odrzuca szczegóły i porządkuje to, co pozostaje. Dlatego krótko po nauce zwykle zapominasz szczegóły i dosłowne sformułowania, a zostaje istota materiału: treści, które mają dla Ciebie duże znaczenie i łączą się z tym, co już wiesz.

Czas na utrwalenie poznanych koncepcji

Pobierz mapę myśli i e-booka.

Czy ten wpis dostarczył Ci nowych, cennych informacji? Chcesz je zapamiętać na dłużej i móc korzystać z nich na co dzień?

E-book „Jak Skutecznie Powtarzać” opisuje techniki powtarzania, które pomagają lepiej zapamiętywać informacje i skuteczniej się uczyć. Zawiera analizę różnych metod powtarzania i ich wpływu na procesy pamięciowe oraz praktyczne wskazówki. Dołączona mapa myśli przedstawia te techniki wizualnie. Może przydać się uczniom, studentom, nauczycielom i każdemu, kto chce poprawić swoje umiejętności uczenia się.

Kupując, przyczynisz się również do rozwoju bloga i powstawania kolejnych map myśli o efektywnej nauce, pamięci i funkcjach mózgu.

Źródła i badania przywołane w artykule (8)

Cepeda, N. J., Pashler, H., Vul, E., Wixted, J. T., Rohrer, D. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis. Psychological Bulletin, 132(3), 354–380.
Cepeda, N. J., Vul, E., Rohrer, D., Wixted, J. T., Pashler, H. (2008). Spacing effects in learning: A temporal ridgeline of optimal retention. Psychological Science, 19(11), 1095–1102.
Craik, F. I. M., Watkins, M. J. (1973). The role of rehearsal in short-term memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 12(6), 599–607.
Craik, F. I. M., Lockhart, R. S. (1972). Levels of processing: A framework for memory research. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 11(6), 671–684.
Ebbinghaus, H. (1885). Über das Gedächtnis. Untersuchungen zur experimentellen Psychologie. Leipzig: Duncker & Humblot.
James, W. (1899). Talks to Teachers on Psychology — and to Students on Some of Life’s Ideals, rozdział „Memory” (Project Gutenberg).
Kang, S. H. K., McDermott, K. B., Roediger, H. L. (2007). Test format and corrective feedback modify the effect of testing on long-term retention. European Journal of Cognitive Psychology, 19(4–5), 528–558.
Roediger, H. L., Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255.