Słownictwo z działu „Państwo i społeczeństwo” – polityka, prawo i przestępczość na maturze z angielskiego

Dział „Państwo i społeczeństwo” to jeden z tych obszarów tematycznych CKE, które maturzyści nagminnie zaniedbują, skupiając się na bezpieczniejszych kategoriach – żywieniu, szkole czy podróżowaniu. A to błąd, bo leksyka polityczna i prawna regularnie pojawia się zarówno w tekstach słuchowych, jak i w zadaniach czytania ze zrozumieniem. Poniżej znajdziesz dokładnie to, czego potrzebujesz – posegregowane słownictwo, krytyczne rozróżnienia semantyczne i gotowe kolokacje, które działają w Use of English.

Dlaczego ten dział sprawia maturzystom tyle problemów?

Słownictwo z kategorii „Państwo i społeczeństwo” jest abstrakcyjne – opisuje pojęcia, a nie konkretne przedmioty czy czynności. Trudno je zapamiętać przez skojarzenia wizualne. Do tego dochodzi problem fałszywych przyjaciół: crime (przestępstwo) to nie criminal (przestępca), a law (prawo jako system) to nie right (prawo jako uprawnienie). Właśnie te niuanse Centralna Komisja Egzaminacyjna (CKE) testuje najchętniej.

Zanim przejdę do słówek, jedno kluczowe przypomnienie: w zadaniach otwartych sekcji środków językowych (Use of English) wymagana jest pełna poprawność ortograficzna. Literówka w słowie government (rząd) – na przykład goverment – zeruje cały punkt, niezależnie od tego, jak logiczna jest Twoja odpowiedź. Pisownię trudnych wyrazów z tego działu warto ćwiczyć oddzielnie.

Ustrój i władza państwowa

To słownictwo pojawia się najczęściej w tekstach publicystycznych i nagraniach z wywiadami lub debatami.

Podstawowe pojęcia ustrojowe:

democracy (demokracja) – a democratic country (kraj demokratyczny)
republic (republika) – a presidential republic (republika prezydencka)
monarchy (monarchia) – constitutional monarchy (monarchia konstytucyjna)
government (rząd) – to form a government (tworzyć rząd)
parliament (parlament) – a member of parliament (poseł, członek parlamentu)
prime minister (premier) – to resign as prime minister (rezygnować ze stanowiska premiera)
president (prezydent) – to run for president (ubiegać się o prezydenturę)
election (wybory) – to hold elections (przeprowadzać wybory)
vote (głosować / głos) – to cast a vote (oddać głos)
campaign (kampania) – to run a campaign (prowadzić kampanię)
policy (polityka jako zestaw działań) – foreign policy (polityka zagraniczna)
politics (polityka jako dziedzina życia) – to be involved in politics (działać w polityce)

⚠️ Uwaga na rozróżnienie: policy to konkretna strategia lub zestaw zasad (np. environmental policy – polityka środowiskowa), podczas gdy politics to ogólna sfera działalności politycznej. To częsty temat zadań typu gap-fill.

Partie i ich działalność:

political party (partia polityczna)
left-wing (lewicowy) / right-wing (prawicowy) / centrist (centrowy)
opposition (opozycja) – the leader of the opposition (lider opozycji)
coalition (koalicja) – to form a coalition (tworzyć koalicję)

Prawo i system sprawiedliwości

Ta część działu skupia się na słownictwie dotyczącym przestępczości – obszarze, który CKE testuje z wyjątkową precyzją semantyczną, bo wiele słów brzmi podobnie, a znaczą coś zupełnie innego.

Kluczowe rozróżnienie: steal vs rob

To jeden z najważniejszych niuansów leksykalnych w tym dziale i typowy materiał na zadania Use of English:

steal (kraść) – podmiotem jest złodziej, dopełnieniem jest ukradziony przedmiot: He stole my wallet (Ukradł mi portfel). Mówimy steal something from someone.
rob (okradać) – podmiotem jest sprawca, dopełnieniem jest okradziona osoba lub miejsce: They robbed the bank (Obrabowali bank). She was robbed at gunpoint (Została okradziona pod lufą pistoletu). Mówimy rob someone/somewhere.

Błąd They stole the bank jest klasycznym rozpraszaczem (dystraktorem) w zadaniach zamkniętych.

Przestępstwa i sprawcy:

crime (przestępstwo, jako pojęcie ogólne) – to commit a crime (popełnić przestępstwo)
criminal (przestępca) – a convicted criminal (skazany przestępca)
offence (wykroczenie, czyn zabroniony) – a minor offence (drobne wykroczenie)
offender (sprawca, osoba naruszająca prawo) – a repeat offender (recydywista)
thief (złodziej) – liczba mnoga: thieves
theft (kradzież jako przestępstwo) – petty theft (drobna kradzież)
robbery (rabunek) – armed robbery (napad z bronią)
burglary (włamanie) – to commit burglary (dokonać włamania)
burglar (włamywacz)
murder (morderstwo) – to be charged with murder (zostać oskarżonym o morderstwo)
murderer (morderca)
fraud (oszustwo, szczególnie finansowe) – identity fraud (kradzież tożsamości)
bribery (łapówkarstwo) – to accept a bribe (przyjąć łapówkę)
vandalism (wandalizm) – to be guilty of vandalism (być winnym wandalizmu)

System prawny i wymiar sprawiedliwości:

law (prawo jako system) – to break the law (łamać prawo) / to obey the law (przestrzegać prawa)
court (sąd) – to appear in court (stawić się przed sądem)
judge (sędzia) – to be sentenced by a judge (zostać skazanym przez sędziego)
jury (ława przysięgłych) – a member of the jury (przysięgły)
trial (proces sądowy) – to stand trial (stanąć przed sądem)
verdict (werdykt) – a guilty verdict (wyrok skazujący) / not guilty (niewinny)
sentence (wyrok, kara) – a prison sentence (kara więzienia) / to serve a sentence (odbywać karę)
fine (grzywna) – to pay a fine (zapłacić grzywnę)
evidence (dowód, dowody) – to provide evidence (przedstawić dowody)
witness (świadek) – an eyewitness (naoczny świadek)
suspect (podejrzany) – the main suspect (główny podejrzany)
arrest (aresztowanie) – to be under arrest (być aresztowanym)
guilty (winny) – to plead guilty (przyznać się do winy)
innocent (niewinny) – to be proved innocent (zostać uznanym za niewinnego)
punishment (kara) – a severe punishment (surowa kara)
prison (więzienie) – to be sent to prison (trafić do więzienia)
accuse of (oskarżyć o) – The security guard accused me of shoplifting (Ochroniarz oskarżył mnie o kradzież sklepową – konstrukcja z czasownikiem gerundialnym wymagana przez CKE na poziomie podstawowym w mowie zależnej)

Problemy społeczne

Teksty w tej kategorii często przyjmują formę artykułów prasowych lub audycji radiowych – typowych dla zadań słuchania i czytania.

Nierówności i wykluczenie:

poverty (ubóstwo) – to live in poverty (żyć w ubóstwie)
inequality (nierówność) – social inequality (nierówność społeczna)
discrimination (dyskryminacja) – racial discrimination (dyskryminacja rasowa)
prejudice (uprzedzenie) – to be free from prejudice (być wolnym od uprzedzeń)
racism (rasizm) – to fight against racism (walczyć z rasizmem)
sexism (seksizm) – to experience sexism (doświadczać seksizmu)
homelessness (bezdomność) – to tackle homelessness (zwalczać bezdomność)
unemployment (bezrobocie) – high unemployment (wysokie bezrobocie)

Migracja i wielokulturowość:

immigration (imigracja) – illegal immigration (nielegalna imigracja)
immigrant (imigrant) – economic immigrant (imigrant ekonomiczny)
refugee (uchodźca) – to seek refugee (szukać schronienia)
asylum (azyl) – to apply for asylum (ubiegać się o azyl)
integration (integracja) – social integration (integracja społeczna)
multicultural (wielokulturowy) – a multicultural society (wielokulturowe społeczeństwo)

Globalne wyzwania:

terrorism (terroryzm) – an act of terrorism (akt terroryzmu)
corruption (korupcja) – widespread corruption (powszechna korupcja)
war (wojna) – to declare war (wypowiadać wojnę) / to be at war (być w stanie wojny)
conflict (konflikt) – armed conflict (konflikt zbrojny)
human rights (prawa człowieka) – to violate human rights (naruszać prawa człowieka)
freedom of speech (wolność słowa) – to guarantee freedom of speech (gwarantować wolność słowa)
protest (protest) – to take part in a protest (uczestniczyć w proteście)
demonstration (demonstracja, manifestacja) – to hold a demonstration (zorganizować manifestację)

Kolokacje czasownikowe, które działają w Use of English

W zadaniach transformacji i luk sterowanych decydują precyzyjne połączenia wyrazowe. Poniższe kolokacje warto znać na pamięć:

commit + przestępstwo: commit a crime / commit fraud / commit murder
break + prawo: break the law / break the rules
obey + przepisy: obey the law / obey the rules
pass + ustawa: to pass a law / to pass a bill (uchwalić ustawę)
impose + kara: to impose a fine / to impose a sentence (nakładać karę)
face + zarzut: to face charges (stanąć wobec zarzutów)
hold + wybory: to hold elections / to hold a referendum (przeprowadzać)
cast + głos: to cast a vote (oddać głos)

WAŻNE! Oczami Egzaminatora CKE
W zadaniach otwartych Use of English za odpowiedź częściowo poprawną lub zawierającą błąd ortograficzny egzaminator wpisuje 0 punktów – nie ma punktów częściowych. Słowa z tego działu są ortograficznie zdradliwe: government (nie goverment), parliament (nie parliment), democracy (nie democrasy), prejudice (nie prejudise). Warto przećwiczyć ich pisownię osobno – jeden błąd literowy przekreśla cały punkt nawet przy perfekcyjnym rozumieniu struktury zdania.

Szybka Powtórka

steal – kraść rzecz (steal a phone); rob – okradać osobę lub miejsce (rob a bank) – to najczęstszy błąd semantyczny w tym dziale.
crime to przestępstwo jako czyn; criminal to sprawca – rzeczowniki nie są wymienne.
law (system prawny) ≠ right (uprawnienie) – the right to vote (prawo do głosowania) to nie to samo co the law (prawo jako kodeks).
policy (konkretna strategia) ≠ politics (sfera życia politycznego) – pamiętaj o liczbie: politics jest zawsze w liczbie pojedynczej (Politics is complex – Polityka to złożona dziedzina).
Kolokacje z commit: commit a crime / commit fraud / commit murder.
Kolokacje z hold: hold elections / hold a referendum / hold a trial.
guilty + of: found guilty of theft – przyimek of jest tu obowiązkowy.
evidence – rzeczownik niepoliczalny: no evidence (brak dowodów), nie no evidences.

FAQ

Czy słownictwo z działu „Państwo i społeczeństwo” pojawia się w wypracowaniach maturalnych?

Tak – tematy wypowiedzi pisemnych na maturze podstawowej często dotyczą problemów społecznych lub życia codziennego w kontekście społecznym (np. wolontariat, pomoc potrzebującym, zachowanie w miejscach publicznych). Znajomość słownictwa z tego działu pozwala pisać precyzyjnie i unikać wyrazów pospolitych takich jak nice czy good, co bezpośrednio przekłada się na punkty za zakres środków językowych.

Jaka jest różnica między prison a jail?

Oba oznaczają miejsce pozbawienia wolności, jednak w brytyjskim angielskim (obowiązującym na maturze CKE) dominuje prison – używane dla kar długoterminowych po wyroku. Jail to słowo częściej spotykane w angielszczyźnie amerykańskiej. W arkuszach CKE bezpieczniejszym wyborem jest prison.

Czy politics jest liczbą pojedynczą czy mnogą?

Mimo że kończy się na -s, politics jest rzeczownikiem niepoliczalnym i łączy się z czasownikiem w liczbie pojedynczej: Politics is a complicated subject (Polityka to skomplikowana dziedzina). Błąd Politics are… jest charakterystycznym rozpraszaczem w zadaniach.

Jak zapamiętać różnicę między steal a rob?

Prosta zasada: steal łączy się z przedmiotem (steal a car, steal money), natomiast rob łączy się z osobą lub miejscem (rob a person, rob a bank). Pytaj siebie: „co zostało skradzione?” → steal. „Kto lub co zostało zaatakowane?” → rob.

Czy evidence można użyć w liczbie mnogiej?

Nie – evidence jest rzeczownikiem niepoliczalnym i nie ma formy evidences. Zamiast tego mówimy a piece of evidence (jedna poszlaka, jeden dowód) lub po prostu evidence w sensie ogólnym. To klasyczna pułapka w zadaniach z lukami sterowanymi.

Czy na maturze podstawowej mogą pojawić się słowa związane z systemem sądowym?

Tak, i to regularnie – szczególnie w zadaniach słuchania (nagrania reportaży, audycji) oraz czytania ze zrozumieniem (artykuły prasowe). Słowa takie jak court, trial, sentence, suspect i witness wchodzą w zakres poziomu B1+ wymaganego w rozumieniu, więc znajomość przynajmniej receptywna (rozumienie ze słuchu i z tekstu) jest niezbędna.

Zadanie dla Ciebie

Napisz w komentarzu jedno zdanie po angielsku opisujące problem społeczny, który Twoim zdaniem jest najważniejszy – użyj co najmniej jednego słowa z działu „przestępczość” lub „ustrój”. Przeczytaj też propozycje innych maturzystów i pomóżcie sobie nawzajem w wyłapywaniu ewentualnych literówek!

Chcesz opanować wszystkie słówka do matury? Przeczytaj nasz kompletny przewodnik: Jak opanować 14 działów tematycznych słownictwa na maturę z angielskiego.

Wpis zaktualizowany: lipiec 2026.