Słownictwo z działu „Świat przyrody" – pogoda, zwierzęta i ekologia na maturze z angielskiego

Dział „Świat przyrody” to jeden z tych, które regularnie pojawiają się zarówno w nagraniach słuchowych, jak i w tekstach czytania – a egzaminatorzy Centralnej Komisji Egzaminacyjnej (CKE) szczególnie chętnie wybierają tematy związane z ekologią, ochroną środowiska i zmianami klimatycznymi.

Jeśli chcesz dobrze zrozumieć tekst o globalnym ociepleniu lub katastrofach naturalnych, musisz znać konkretne, tematyczne słownictwo. Na egzaminie nie wystarczy już ogólnikowe i pospolite zdanie typu „environment is important” (środowisko jest ważne). Aby powalczyć o pełną pulę punktów w kryterium Zakresu środków językowych (gdzie oceniane jest stosowanie precyzyjnych sformułowań), musisz wykazać się znajomością kolokacji i słownictwa specyficznego dla danego tematu.

Sprawdziłem, które wyrazy oraz zwroty pojawiają się w arkuszach najczęściej, i zebrałem je dla Ciebie w jednym miejscu.

Pogoda i zjawiska atmosferyczne

Pogoda to klasyczny temat, który na maturze podstawowej pojawia się w dialogach słuchowych oraz krótkich tekstach publicystycznych i informacyjnych. Na poziomie podstawowym nie musisz znać specjalistycznego, naukowego języka meteorologicznego – wystarczy solidny zestaw kilkunastu słów i umiejętność poprawnego łączenia ich w zdaniach.

Zjawiska pogodowe:

fog (mgła) – uwaga: przymiotnik to it’s foggy (jest mgliście), nie mówimy „it’s fog”;
frost (mróz, szron);
hail (grad) – it’s hailing (pada grad);
thunder (grzmot) oraz lightning (błyskawica) – pamiętaj, że to dwa różne wyrazy;
drought (susza) – słowo kluczowe, bardzo często pojawia się w kontekście zmian klimatycznych;
flood (powódź) – czasownik: to flood (zalewać, być zalanym);
storm (burza), thunderstorm (burza z piorunami) oraz snowstorm (zamieć śnieżna);
heatwave (fala upałów) – jedno ze słów kluczowych w tekstach o klimacie;
blizzard (zamieć, zawieja) – silna burza śnieżna z porywistym wiatrem;
rainbow (tęcza);
breeze (lekki wiatr, wietrzyk);
gale (silny wiatr, wichura).

Przymiotniki opisujące pogodę:

mild (łagodny – stosowany np. o klimacie lub zimie);
humid (wilgotny – odnosi się do wilgotności powietrza, odróżnij go od przymiotnika wet, czyli „mokry”);
overcast (pochmurny, całkowicie zachmurzony) – słowo znacznie precyzyjniejsze niż pospolite cloudy;
chilly (chłodny, rześki);
freezing (lodowaty, mroźny).

WAŻNE! Oczami Egzaminatora CKE
W zadaniach na rozumienie ze słuchu (gdzie na maturze podstawowej masz do wyboru 3 opcje: A, B lub C) autorzy arkuszy uwielbiają stosować tzw. dystraktory. Polegają one na tym, że w nagraniu usłyszysz wyraz łudząco podobny lub tożsamy z jedną z odpowiedzi, jednak cały kontekst logiczny wypowiedzi wskazuje na zupełnie inną opcję.
Klasyczny przykład: Zdanie w nagraniu brzmi: „Although the weather forecast predicted a heavy storm, we enjoyed beautiful sunshine during our entire trip” (Choć prognoza pogody przewidywała silną burzę, podczas całej wycieczki cieszyliśmy się pięknym słońcem).
Jeśli pytanie brzmi: „What was the weather like during the trip?” (Jaka była pogoda podczas wycieczki?), poprawną odpowiedzią będzie opcja związana ze słońcem (sunny), a nie z burzą (stormy).
Słysząc na początku nagrania słowo storm, wielu uczniów automatycznie zaznacza błędną odpowiedź. Zawsze słuchaj całej wypowiedzi do końca, zwracaj uwagę na spójniki kontrastu (takie jak although czy but) i nie wybieraj opcji tylko na podstawie pierwszego usłyszanego wyrazu!

Zwierzęta i ich środowisko

Słownictwo z zakresu fauny pojawia się najczęściej w zadaniach na czytanie ze zrozumieniem – np. w artykułach popularnonaukowych, ciekawostkach przyrodniczych czy krótkich notatkach. Na maturze podstawowej kluczowe jest rozróżnienie między zwierzętami dzikimi a hodowlanymi oraz umiejętność opisywania ich relacji z otaczającym środowiskiem.

Nazwy zwierząt i siedlisk:

wildlife (dzika przyroda, dzikie zwierzęta) – uwaga: to rzeczownik niepoliczalny;
habitat (środowisko naturalne, siedlisko);
species (gatunek) – ten wyraz ma identyczną formę w liczbie pojedynczej i mnogiej (np. one species – jeden gatunek, many species – wiele gatunków);
endangered species (gatunek zagrożony wyginięciem);
extinct (wymarły) oraz extinction (wyginięcie) – w zdaniach używamy kolokacji to become extinct (wymrzeć);
predator (drapieżnik) oraz prey (ofiara, zdobycz) – np. to hunt prey (polować na zdobycz);
mammal (ssak), reptile (gad) oraz amphibian (płaz);
nest (gniazdo), den (legowisko, jaskinia, nora) oraz burrow (nora wykopana w ziemi przez zwierzę);
migrate (migrować) oraz migration (migracja) – w odniesieniu do ptaków, ryb czy ssaków;
hibernate (hibernować, zapadać w sen zimowy) oraz hibernation (hibernacja);
domestic animal (zwierzę domowe, udomowione) oraz wild animal (dzikie zwierzę);
livestock (zwierzęta hodowlane, inwentarz żywy) – uwaga: to kolejny bardzo ważny rzeczownik niepoliczalny (nie dodajemy do niego końcówki -s).

Ekosystemy (ecosystems):

rainforest (las tropikalny, dżungla);
coral reef (rafa koralowa);
wetlands (mokradła, tereny podmokłe) – słowo to stosujemy zazwyczaj w liczbie mnogiej;
savanna (sawanna);
tundra (tundra).

Katastrofy naturalne

Ten blok słownictwa regularnie wraca w zadaniach maturalnych – zarówno w krótkich tekstach informacyjnych (np. relacjach prasowych z miejsc zdarzeń), jak i w wypowiedziach pisemnych czy rozmowach sterowanych na egzaminie ustnym.

Kluczowe wyrazy:

earthquake (trzęsienie ziemi);
tsunami (tsunami) – w języku angielskim jest to słowo nieodmienne;
volcanic eruption (erupcja wulkanu), volcano (wulkan) oraz lava (lawa);
avalanche (lawina śnieżna);
landslide (osunięcie się ziemi, lawina błotna);
wildfire / forest fire (pożar lasu);
hurricane (huragan) – używane w odniesieniu do zjawisk w basenie atlantyckim; typhoon (tajfun) – na Pacyfiku; cyclone (cyklon) – jako nazwa ogólna;
aftermath (następstwa, skutki – np. katastrofy lub wojny);
to evacuate (ewakuować) oraz evacuation (ewakuacja);
to survive (przeżyć), survivor (ocalały, człowiek, który przeżył) oraz casualties (ofiary – pojęcie obejmuje zarówno osoby rannych, jak i zabitych).

Ochrona środowiska i zmiany klimatyczne

Z perspektywy przygotowania do matury podstawowej to absolutnie najważniejszy podrozdział. Teksty o tematyce ekologicznej należą do najpopularniejszych materiałów wybieranych przez autorów zadań CKE. Poniższe zwroty warto opanować nie tylko biernie (do czytania i słuchania), ale przede wszystkim aktywnie – przydadzą Ci się do napisania e-maila lub wpisu na blogu.

Zmiany klimatyczne:

global warming (globalne ocieplenie);
climate change (zmiany klimatyczne);
greenhouse effect (efekt cieplarniany);
greenhouse gases (gazy cieplarniane);
carbon dioxide / CO2 (dwutlenek węgla);
carbon footprint (ślad węglowy) – zwrot niezwykle modny i często spotykany w nowoczesnych tekstach;
to emit / emissions (emitować / emisje);
fossil fuels (paliwa kopalne): coal (węgiel), oil (ropa naftowa), natural gas (gaz ziemny);
sea level rise (wzrost poziomu mórz);
melting glaciers (topniejące lodowce) – sam glacier to lodowiec;
ice cap (czapa lodowa – np. polarna).

Odnawialne źródła energii:

renewable energy sources (odnawialne źródła energii) – absolutnie kluczowa kolokacja maturalna;
solar energy / solar panels (energia słoneczna / panele słoneczne);
wind turbines / wind energy (turbiny wiatrowe / energia wiatrowa);
hydroelectric power (energia wodna);
sustainable (zrównoważony, ekologiczny) – np. sustainable development (zrównoważony rozwój);
nuclear power (energia jądrowa) – popularny temat w tekstach prezentujących różne punkty widzenia.

Działania proekologiczne i problemy środowiskowe:

deforestation (wylesianie, karczowanie lasów);
reforestation / afforestation (ponowne zalesianie / zalesianie nowych terenów);
pollution (zanieczyszczenie): air pollution (powietrza), water pollution (wody), soil pollution (gleby);
litter (śmieci porzucone w miejscu publicznym, odpadki na ulicy) / to litter (śmiecić, zaśmiecać);
waste (odpady, śmieci); to recycle (poddawać recyklingowi); recycling bin (kosz do segregacji śmieci);
biodegradable (biodegradowalny);
to conserve (chronić, oszczędzać – np. energię, zasoby wodne) oraz conservation (ochrona przyrody);
nature reserve / national park (rezerwat przyrody / park narodowy);
eco-friendly (przyjazny dla środowiska, ekologiczny);
to reduce, reuse, recycle (ograniczać, używać ponownie, przetwarzać) – znana na całym świecie ekologiczna zasada 3R;
depletion of natural resources (wyczerpywanie się zasobów naturalnych);
overpopulation (przeludnienie) – często wskazywane jako jedna z przyczyn kryzysów ekologicznych.

Przydatne kolokacje i zwroty do wypracowania

Aby napisać bardzo dobrą wypowiedź pisemną (e-mail, wpis na blogu lub forum) o długości 100–150 słów, potrzebujesz czegoś więcej niż tylko pojedynczych rzeczowników. Poniższe połączenia wyrazowe i zwroty podniąsą jakość Twojego tekstu i pomogą Ci zdobyć maksymalne 3 punkty w kryterium Zakresu środków językowych.

Dla egzaminatora precyzyjne sformułowanie brzmi o wiele lepiej niż proste i pospolite zwroty:

to raise awareness of environmental issues (podnosić świadomość na temat problemów środowiskowych);
to take action against climate change (podejmować działania przeciwko zmianom klimatycznym);
to have a negative impact on the environment (mieć negatywny wpływ na środowisko) – zwrot znacznie lepszy i bogatszy niż proste to be bad for nature;
to run on renewable energy (być zasilanym energią odnawialną – np. o samochodach elektrycznych lub budynkach);
to cut carbon emissions (ograniczyć emisję dwutlenku węgla);
to go green (zacząć żyć ekologicznie, zmienić nawyki na przyjazne środowisku);
to be threatened with extinction (być zagrożonym wyginięciem);
to dump waste illegally (nielegalnie wyrzucać, składować odpady);
to protect natural habitats (chronić naturalne siedliska).

Szybka powtórka przed egzaminem

Odróżnij thunder (grzmot) od lightning (błyskawica) – to dwa zupełnie różne zjawiska fizyczne i językowe, które uczniowie nagminnie mylą w zadaniach.
Rzeczownik species (gatunek) ma dokładnie taką samą formę w liczbie pojedynczej i mnogiej.
Wildlife oraz livestock to rzeczowniki niepoliczalne. Nigdy nie piszemy przed nimi przedimka „a” ani nie dodajemy końcówki liczby mnogiej „-s”.
Global warming (globalne ocieplenie) i climate change (zmiany klimatyczne) to pojęcia pokrewne, ale nie synonimy – pierwsze jest konkretnym procesem wzrostu temperatur, drugie zaś szerokim zjawiskiem, które z tego wynika.
Kolokacja renewable energy sources regularnie pojawia się w tekstach czytania ze zrozumieniem na poziomie podstawowym. Warto opanować ją na pamięć.
W zadaniach Use of English na poziomie podstawowym obowiązuje 9 czasów gramatycznych (w tym m.in. Present Perfect Continuous oraz Past Perfect Continuous). Pamiętaj o tym podczas powtórek!

FAQ – najczęstsze pytania o słownictwo z działu „Świat przyrody”

Czy słownictwo ekologiczne naprawdę pojawia się na maturze podstawowej?

Zdecydowanie tak. Teksty w arkuszu na poziomie podstawowym (zgodnie z Informatorem CKE na poziomie B1/B1+) bardzo często poruszają tematykę środowiskową, ponieważ jest ona stałym elementem współczesnej debaty publicznej i mediów. Wyrażenia takie jak global warming, recycling czy renewable energy pojawiały się już wielokrotnie w oficjalnych arkuszach i powinieneś znać je aktywnie.

Jak odróżnić weather od climate?

To częsty błąd językowy. Weather (pogoda) określa chwilowy stan atmosfery w danym miejscu i czasie (np. dzisiaj, jutro). Climate (klimat) to uśredniony, wieloletni przebieg stanów pogody charakterystyczny dla danego obszaru. Zdanie „The weather is hot today” jest poprawne, ale powiedzenie „The climate is hot today” to błąd logiczny – klimat nie zmienia się z dnia na dzień.

Czy muszę uczyć się nazw wszystkich egzotycznych zwierząt?

Nie ma takiej potrzeby. Nie musisz spędzać godzin nad zapamiętywaniem trudnych nazw rzadkich gatunków. Z punktu widzenia CKE o wiele ważniejsza jest znajomość słownictwa opisującego relacje zwierząt z ich otoczeniem (np. habitat, endangered species, extinction, migrate, hibernate). Te wyrazy są kluczowe przy formułowaniu pytań sprawdzających ogólne zrozumienie tekstu.

How do I correctly use the word pollution?

Pollution to rzeczownik niepoliczalny. Oznacza to, że nie używamy przed nim przedimka nieokreślonego „a” ani nie tworzymy formy „pollutions”. Prawidłowe zwroty to np. air pollution (zanieczyszczenie powietrza) lub po prostu pollution użyte w sensie ogólnym. Czasownik od tego słowa to to pollute (zanieczyszczać), a substancję zanieczyszczającą nazywamy pollutant.

Czym różni się coast od shore i beach?

Choć wszystkie te słowa oznaczają obszary nadwodne, ich użycie jest inne. Coast (wybrzeże) to ogólne pojęcie geograficzne określające pas lądu graniczący z morzem lub oceanem. Shore (brzeg) to wąska linia bezpośredniego styku lądu z dowolnym zbiornikiem wodnym (również jeziorem czy rzeką). Beach (plaża) to piaszczysty lub kamienisty fragment brzegu, który najczęściej kojarzy nam się z rekreacją.

Czy eco-friendly i sustainable znaczą dokładnie to samo?

Nie do końca. Przymiotnik eco-friendly (przyjazny dla środowiska) opisuje konkretne produkty, usługi lub zachowania, które nie wywierają negatywnego wpływu na naturę (np. eco-friendly packaging – ekologiczne opakowanie). Słowo sustainable (zrównoważony) ma szersze znaczenie: oznacza taki sposób gospodarowania i życia, który pozwala na zaspokajanie obecnych potrzeb bez uszczerbku dla przyszłych pokoleń (np. sustainable farming – rolnictwo zrównoważone).

How do I correctly use the word waste?

Rzeczownik waste (odpady, marnotrawstwo) w znaczeniu ogólnym jest niepoliczalny (np. household waste – odpady z gospodarstw domowych). Może być również używany jako czasownik w znaczeniu „marnować” (np. to waste energy – marnować energię). Uważaj na pisownię! Częstym błędem ortograficznym jest mylenie go ze słowem waist (talia), które brzmi niemal identycznie.

Zadanie dla Ciebie

Napisz w komentarzu lub swoim zeszycie trzy zdania po angielsku opisujące jeden konkretny problem ekologiczny w Twojej okolicy. Wykorzystaj w nich co najmniej dwa zwroty, które poznałeś w sekcji „Ochrona środowiska i zmiany klimatyczne”. Pamiętaj o zachowaniu limitu słów i precyzji językowej!

Chcesz mieć pełną mapę słownictwa ze wszystkich 14 wymaganych przez CKE działów tematycznych zawsze pod ręką? Dołącz do naszego newslettera! Przygotowałem dla Ciebie zwięzłe, przejrzyste zestawienia pdf, które możesz wygodnie przeglądać na telefonie w drodze do szkoły lub tuż przed samym egzaminem.